چرا ایرانیان تاریک‌ترین شب سال را جشن می‌گیرند؟ افشای راز ۷ هزار ساله «یلدا»؛ شبی که خورشید دوباره متولد شد

افشای راز ۷ هزار ساله؛ چرا ایرانیان برای «تاریکی» جشن می‌گیرند؟

پرونده ویژه اساطیرنیوز از ناگفته‌های شب یلدا

در حافظه تاریخی ایرانیان، یلدا تنها یک شب طولانی نیست؛ بلکه نمادی است از ایستادگی در برابر تاریکی. نیاکان ما با دانشی دقیق از حرکت ستارگان و گردش خورشید، دریافتند که آخرین شب پاییز، اوج قدرت تاریکی است؛ شبی که پس از آن، روزها دوباره رو به بلندی می‌روند.

یلدا؛ واژه‌ای غیرایرانی با معنایی ایرانی

برخلاف تصور عمومی، واژه «یلدا» ریشه پارسی ندارد. این کلمه از زبان سریانی و به معنای «زایش» یا «تولد» وارد فرهنگ ایرانی شده است.
ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» به این نکته اشاره می‌کند که این شب، زمان زایش خورشید دانسته می‌شده؛ مفهومی که بعدها با تولد حضرت مسیح نیز تطبیق یافت.
در فرهنگ ایرانی اما، نام اصیل این آیین «شب چله» است؛ اشاره‌ای به آغاز چهل‌روزه نخست زمستان و سردترین دوره سال.

نبرد اسطوره‌ای نور و تاریکی

در باورهای ایران باستان، جهان صحنه رویارویی همیشگی نور و ظلمت بود. تاریکی نماد اهریمن و نور نشانه راستی و زندگی به شمار می‌رفت.
مردم با برافروختن آتش و شب‌زنده‌داری تا سپیده‌دم، شاهد «تولد خورشید» می‌شدند؛ اطمینانی جمعی از اینکه نور، هرچند آرام، اما پیروز خواهد شد.

جالب آن‌که فردای یلدا، یعنی یکم دی‌ماه، «خورروز» یا «خرم‌روز» نام داشت؛ روزی تعطیل که در آن حتی پادشاهان لباس ساده می‌پوشیدند و جنگ و خشونت ممنوع بود.

سفره یلدا؛ آیینی فراتر از خوراک

سفره یلدا که در متون کهن «میَزد» نام دارد، واجد معناست:

• انار و هندوانه با رنگ سرخ خود، نماد فروغ خورشید هستند.

• آجیل لُرک نوعی نذر برای برکت و فراوانی به شمار می‌رفته است.

یلدا در جغرافیای اقوام ایرانی

ایران امروز، جلوه‌گاه تنوع آیین‌های یلدایی است:

• خراسان با آیین «کف‌زنی»، نماد شیرینی زندگی در دل کویر

• آذربایجان با «چیلّه گجه‌سی» و نوای عاشیق‌ها

• زاگرس با شاهنامه‌خوانی و افسانه‌گویی در «شه‌و چله»

ثبت جهانی یلدا

در آذر ۱۴۰۱، آیین «یلدا/چله» به عنوان میراث فرهنگی ناملموس مشترک ایران و افغانستان در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد؛ اقدامی که مهر تأییدی است بر پیام صلح، خانواده و همبستگی در فرهنگ ایرانی.

🟢 سخن پایانی اساطیرنیوز

یلدا تنها یک دقیقه بیشتر بودنِ شب نیست؛ یلدا سندِ هویت ملتی است که آموخته است حتی در تاریک‌ترین و سردترین لحظات تاریخ، باید کنار هم بماند، آتش امید را روشن نگه دارد و ایمان داشته باشد که: «پایان شب سیه، سپید است».

اختصاصی اساطیرنیوز | ۳۰ آذر ۱۴۰۴