وی افزود: گردشگری روستایی زمانی معنا پیدا میکند که روستا صرفاً محل تفریح کوتاه شهرنشینان نباشد، بلکه به یک واحد اقتصادی ـ فرهنگی زنده تبدیل شود. در چنین نگاهی، معماری بومی، غذای محلی، آیینها، گویشها، محصولات کشاورزی، صنایعدستی، خاطره تاریخی و حتی شیوه میزبانی مردم، همگی بخشی از برند روستا به شمار میآیند.
جبلعاملی با تأکید بر پیوند گردشگری روستایی و برندسازی مکانی گفت: پیش از ایجاد اقامتگاه، تبلیغات یا طراحی تور باید «روح مکان» شناخته شود. هر روستا دارایی پنهانی دارد؛ گاه یک محصول، گاه یک آیین یا روایت تاریخی و گاه یک شیوه زندگی. به گفته وی، وظیفه برنامهریزان آن است که این داراییها را کشف کرده، به تجربه تبدیل کنند و در زنجیره ارزش اقتصادی قرار دهند.
این پژوهشگر حوزه گردشگری با اشاره به اهمیت جهانی گردشگری روستایی تصریح کرد: در بسیاری از کشورها، تخلیه روستاها، مهاجرت جوانان، نابودی میراث ناملموس و تمرکز ثروت در شهرها به چالشهای جدی تبدیل شده است. به گفته وی، اگر گردشگری روستایی بهدرستی طراحی شود، میتواند پاسخی راهبردی به این مسائل باشد و همزمان اقتصاد محلی را فعال و هویت فرهنگی را حفظ کند.
وی ادامه داد: گردشگری روستایی تنها یک صنعت خدماتی نیست، بلکه ابزاری برای توسعه پایدار است؛ ابزاری که میتواند فرصتهای اقتصادی برای زنان و جوانان ایجاد کند، زمینه مهاجرت معکوس را فراهم آورد و روستا را به بخشی فعال از اقتصاد ملی تبدیل کند.
جبلعاملی در ادامه با اشاره به خطرهای احتمالی توسعه نادرست گردشگری روستایی هشدار داد: بزرگترین خطر این است که روستا به صحنه نمایش تبدیل شود و آیینها، معماری و سبک زندگی بومی برای جلب نظر گردشگر به شکل مصنوعی بازسازی شود. به گفته وی، در چنین شرایطی فرهنگ روستا از یک زندگی واقعی به کالایی تزئینی تقلیل پیدا میکند.
وی با اشاره به تجربه خود و همکارانش در پروژه بازسازی و تلاش برای جهانیسازی روستای «شانهتراش» در ارتفاعات جنگلهای دوهزار مازندران گفت: در این تجربه تلاش شده است تمامیت معنوی و ظاهر سنتی روستا حفظ شود و تنها با مرمت و بهروزرسانی، شادابی آن افزایش یابد، نه اینکه هویت آن به الگوی شهری تبدیل شود.
این عضو هیأت علمی سازمان مدیریت صنعتی راهکار جلوگیری از چنین آسیبهایی را «مدیریت اصالت» دانست و افزود: اصالت فرهنگی نیازمند حکمرانی، سند، ضابطه و نظام مراقبت است. همانطور که برای توسعه فیزیکی روستا طرح هادی تهیه میشود، برای توسعه فرهنگی و گردشگری نیز باید سند هویت، ضوابط معماری و دستورالعملهای میزبانی تدوین شود.
وی تأکید کرد: پیش از هر نوع سرمایهگذاری یا تبلیغ گردشگری، باید داراییهای تاریخی و فرهنگی روستا، ساختار اجتماعی، معماری، محصولات محلی، مسیرهای دسترسی و آمادگی جامعه محلی برای پذیرش گردشگر بهطور دقیق بررسی شود.
جبلعاملی در ادامه حفظ اصالت را مستلزم چند نظام اجرایی دانست و گفت: مستندسازی میراث ناملموس، تعیین ضوابط معماری، مشارکت واقعی جامعه محلی، ایجاد صندوق حفاظت از هویت و توجه به مالکیت معنوی داراییهای فرهنگی از جمله این الزامات است.
وی با اشاره به نقش گردشگری در کاهش مهاجرت روستاییان اظهار کرد: گردشگری سطحی و کوتاهمدت نمیتواند مانع مهاجرت شود. آنچه میتواند مهاجرت را کند یا معکوس کند، شکلگیری «اقتصاد هویتمحور روستا» است؛ اقتصادی که در آن جوانان بتوانند نقشهایی مانند راهنمای محلی، مدیر اقامتگاه، تولیدکننده محتوا، برگزارکننده رویداد یا کارآفرین گردشگری داشته باشند.
این پژوهشگر حوزه گردشگری همچنین بر اهمیت برندسازی روستایی تأکید کرد و گفت: روستایی که برند نداشته باشد، محصولش بهصورت خام فروخته میشود و گردشگر نیز بهصورت تصادفی وارد آن میشود. اما با شکلگیری برند، روستا صاحب شخصیت اقتصادی میشود و میتواند محصول، روایت و تجربه خود را به بازارهای گستردهتر عرضه کند.
وی در این زمینه به الگوی «هر روستا یک محصول» اشاره کرد و افزود: هدف این مدل آن است که هر روستا یک مزیت شاخص و قابل برند شدن داشته باشد؛ مانند زعفران، انار، موسیقی بومی، نجوم، صنایعدستی یا تجربه کشاورزی. سپس باید زنجیره ارزش این مزیت از تولید تا بستهبندی، گردشگری، رویداد و فروش آنلاین شکل گیرد.
جبلعاملی در ادامه به ارائه یک نقشه راه برای توسعه روستاهای گردشگری پرداخت و گفت: این مسیر با ممیزی هویت و ظرفیتهای روستا آغاز میشود و پس از شناخت مخاطب، تحلیل اجتماعی، انتخاب مزیت اصلی و طراحی معماری برند، به مرحله طراحی تجربه گردشگری میرسد.
به گفته وی، در ادامه باید جاذبههای جدید مبتنی بر هویت روستا شکل گیرد، استانداردهای برند در میان ذینفعان اجرا شود، فعالیتهای تبلیغاتی و رسانهای آغاز شود و در نهایت با نظام پایش و ارزیابی مستمر، روند توسعه اصلاح و تکمیل شود.
او درباره مسئولیت اجرای این فرآیند نیز گفت: مسئولیت اصلی با جامعه محلی است، اما دولت باید نقش تسهیلگر و زیرساختساز داشته باشد. همچنین دهیاریها، بخش خصوصی، دانشگاهها و رسانهها هرکدام در این مسیر وظیفه مشخصی دارند.
جبلعاملی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش روستاهای هدف گردشگری و روستاهای ثبت جهانی اشاره کرد و افزود: روستاهای هدف گردشگری میتوانند آزمایشگاه توسعه پایدار باشند و نشان دهند چگونه میتوان بدون تخریب اصالت، یک روستا را وارد اقتصاد گردشگری کرد. در مقابل، روستاهای ثبت جهانی ویترین فرهنگی کشور در سطح بینالمللی هستند.
وی تأکید کرد: ثبت جهانی اگر بدون نظام حفاظت و مدیریت ظرفیت انجام شود، میتواند به تهدیدی برای اصالت تبدیل شود؛ بنابراین چنین روستاهایی بیش از دیگر مناطق نیازمند مدیریت دقیق، ضوابط معماری و مشارکت واقعی جامعه محلی هستند.
این عضو هیأت علمی در پایان خاطرنشان کرد: آینده گردشگری روستایی در ایران در پیوند سه عنصر «هویت مکان، اقتصاد محلی و روایت ملی» شکل میگیرد. به گفته وی، اگر هر روستا بتواند هویت خود را بشناسد، محصول یا تجربه شاخص خود را تعریف کند و جامعه محلی را در مرکز توسعه قرار دهد، روستا دیگر حاشیه توسعه نخواهد بود، بلکه به یکی از منابع مهم ثروت ملی و سرمایه فرهنگی کشور تبدیل خواهد شد.
