سفر برای کودک و نوجوان فقط جابه‌جایی از یک مکان به مکان دیگر نیست. هر سفر می‌تواند مجموعه‌ای از موقعیت‌های جدید ایجاد کند که فرد باید در آنها مشاهده کند، تصمیم بگیرد، راه‌حل‌های مختلف را بررسی کند و پیامد انتخاب خود را بسنجد. این موضوع از منظر روانشناسی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا حل مسئله یکی از مهارت‌های شناختی و زندگی مهم در دوران کودکی و نوجوانی است. سازمان جهانی بهداشت نیز در چارچوب مهارت‌های زندگی، «تصمیم‌گیری و حل مسئله» را در کنار تفکر انتقادی، ارتباط و مهارت‌های اجتماعی از مهارت‌های مهم برای رشد نوجوانان معرفی می‌کند.
سفر؛ یک آزمایشگاه واقعی برای حل مسئله
در زندگی روزمره، بسیاری از کارهای کودک از قبل توسط بزرگسالان برنامه‌ریزی شده است: زمان بیدار شدن، مسیر مدرسه، غذا، برنامه کلاس‌ها و حتی بسیاری از تصمیم‌های مربوط به اوقات فراغت.
اما سفر می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند.
مثلاً :
«مسیرمان تغییر کرده؛ حالا چه کار کنیم؟»
«هوا بارانی شده؛ برنامه‌مان را چطور تغییر بدهیم؟»
«غذایی که سفارش دادیم مطابق انتظارمان نیست؛ چه انتخاب دیگری داریم؟»
«اگر از گروه فاصله گرفتیم، از چه کسی کمک بگیریم؟»
این موقعیت‌ها در صورتی که متناسب با سن کودک و در محیطی امن باشند، می‌توانند به موقعیت‌هایی برای تمرین تفکر و تصمیم‌گیری تبدیل شوند.
پژوهش‌های حوزه گردشگری خانواده نشان می‌دهند که سفر می‌تواند محیطی برای یادگیری غیررسمی باشد؛ یعنی یادگیری‌ای که خارج از کلاس و از طریق تجربه، مشاهده، تعامل با محیط و افراد اتفاق می‌افتد.
حل مسئله فقط «جواب درست پیدا کردن» نیست
یکی از نکات مهم در آموزش مهارت حل مسئله این است که کودک یاد بگیرد قبل از انتخاب یک راه‌حل، چند گزینه را در نظر بگیرد.
برای مثال اگر نوجوان در سفر متوجه شود اتوبوس موردنظرش را از دست داده است، والد می‌تواند بلافاصله مشکل را حل نکند.
به جای آن می‌تواند بپرسد :
«حالا چه گزینه‌هایی داریم؟»
نوجوان ممکن است چند راه پیشنهاد کند :
منتظر وسیله بعدی بمانیم.
مسیر دیگری پیدا کنیم.
از مسئول مربوطه سؤال کنیم.
برنامه آن روز را تغییر دهیم.
در اینجا هدف والد این نیست که حتماً بهترین پاسخ را از قبل به کودک بگوید؛ بلکه هدف، تمرین فرایند فکر کردن است.
سازمان جهانی بهداشت نیز در آموزش مهارت‌های زندگی نوجوانان بر جست‌وجوی راه‌حل‌های مختلف، بررسی گزینه‌ها و درخواست کمک از افراد قابل اعتماد تأکید می‌کند.
سفر چه چیزی به این فرایند اضافه می‌کند؟
پژوهش‌های مربوط به یادگیری در سفر خانوادگی نشان داده‌اند که یادگیری کودکان و نوجوانان در سفر فقط به «دانستن اطلاعات درباره مقصد» محدود نمی‌شود.
یک مطالعه درباره پیامدهای یادگیری نوجوانان در سفر خانوادگی، چهار حوزه مهم را شناسایی کرد :
آگاهی خانوادگی، توانمندی شخصی، دانش مقصد و خودبازتابی.
این یافته مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد سفر می‌تواند فراتر از انتقال اطلاعات جغرافیایی یا تاریخی باشد و با رشد برخی جنبه‌های شخصی و اجتماعی نیز ارتباط داشته باشد.
همچنین یک پژوهش کیفی بر اساس ۶۵ مصاحبه با جوانان در آمریکا و چین، یادگیری در سفر خانوادگی را در حوزه‌هایی مانند دانش، مهارت و خرد، خانواده، سفر و خود بررسی کرده است.
نقش والد؛ «حل‌کننده مشکل» نباشیم.
یکی از اشتباهات رایج این است که والدین در سفر تمام مشکلات کودک را پیشاپیش حل کنند.
اگر کودک همیشه بپرسد :
«مامان، حالا چی کار کنیم؟»
و والد بلافاصله پاسخ را بدهد، کودک فرصت چندانی برای تمرین فرایند حل مسئله پیدا نمی‌کند.
البته این به معنای رها کردن کودک در موقعیت دشوار نیست.
والد باید متناسب با سن کودک، بین حمایت و استقلال تعادل ایجاد کند.
در کودکان کم‌سن‌تر، والد می‌تواند دو انتخاب ساده ارائه دهد :
«فکر می‌کنی بهتره از این مسیر بریم یا از اون مسیر؟»
در نوجوانی می‌توان مسئولیت بیشتری واگذار کرد :
«سه راه برای رسیدن به مقصد پیدا کن و مزایا و معایب هرکدام را بررسی کنیم.»
این نوع مشارکت با نیاز رشدی نوجوان به استقلال و تصمیم‌گیری نیز همخوان است. WHO نوجوانی را دوره‌ای از رشد سریع شناختی و روانی ـ اجتماعی می‌داند که طی آن توانایی فکر کردن، تصمیم‌گیری و تعامل با محیط تغییر می‌کند.
یک چالش زمانی می‌تواند فرصت یادگیری باشد که متناسب با سن و توانایی کودک باشد و او احساس کند می‌تواند با حمایت لازم از عهده آن برآید. بنابراین سفر نباید تبدیل به «امتحان مهارت حل مسئله» شود. یادگیری باید در دل تجربه اتفاق بیفتد، نه با فشار.
یک تمرین ساده برای سفر بعدی
والدین می‌توانند یک قانون کوچک داشته باشند :
«قبل از اینکه من راه‌حل بدهم، تو سه راه‌حل پیشنهاد بده.»
مثلاً اگر برنامه سفر به دلیل بارندگی تغییر کرد، از کودک بپرسید :
«سه کاری که می‌تونیم انجام بدیم چیه؟»
بعد با هم بررسی کنید :
کدام گزینه امن‌تر است؟
کدام گزینه عملی‌تر است؟
پیامد هر انتخاب چیست؟
به این ترتیب، یک اتفاق معمولی در سفر تبدیل به تمرین واقعی تفکر، انعطاف‌پذیری، تصمیم‌گیری و حل مسئله می‌شود.
جمع‌بندی
سفر قرار نیست جای آموزش رسمی مهارت‌های زندگی را بگیرد؛ اما می‌تواند یک محیط یادگیری غیررسمی و تجربه‌محور ایجاد کند. کودک در سفر با موقعیت‌های جدید مواجه می‌شود، نوجوان فرصت بیشتری برای انتخاب و تصمیم‌گیری پیدا می‌کند و هر دو می‌توانند یاد بگیرند که در برابر یک مسئله، قبل از تسلیم شدن یا منتظر ماندن برای پاسخ بزرگسال، مکث کنند، مسئله را تعریف کنند، چند راه‌حل پیدا کنند و پیامدهای انتخاب خود را بررسی کنند. شاید یکی از بهترین سوغات‌های روان‌شناختی سفر، فقط یک عکس یا خاطره نباشد؛ بلکه این تجربه باشد که «من با یک مشکل روبه‌رو شدم و توانستم برایش راه‌حل پیدا کنم.»
منابع :
Li, Z., Arcodia, C., Yang, E. C. L., & Le, T. H. (2024). Children’s learning processes in family travel: A narrative review through a social cognitive lens. Tourism Management Perspectives, 54, 101320. ScienceDirect.
Wu, W., Wu, M., Yi, L., & Lehto, X. (2021). Measuring Chinese adolescents’ learning outcomes in family travel: A scale development approach. Journal of Destination Marketing & Management, 20, 100617. ScienceDirect.
Wu, W., Kirillova, K., & Lehto, X. (2021). Learning in family travel: what, how, and from whom? Journal of Travel & Tourism Marketing, 38(1), 44–57.
World Health Organization. (2022). Learning skills for life in adolescence and youth. WHO.
World Health Organization. (2021). Assessing and supporting adolescents’ capacity for autonomous decision-making in health care settings. WHO.
